De opstelling die Natuurmonumenten kiest in de discussie over de toekomst van de zuidkant van het IJsselmeer zit Manja Verhorst hoog. Al jaren komt ze op voor de bijzondere waarden van het grote water dat eens Zuiderzee heette. In 1999 was ze mede-oprichter van de Kwade Zwaan, een actiegroep die zich verzette tegen de aanleg van een groot slibdepot in het Markermeer. Dat depot is er niet gekomen. Nu gaat ze met de Kwade Zwaan de strijd aan tegen plannen om het IJmeer verder vol te bouwen en om er een grote recreatieplas van te maken.

Het IJsselmeer is letterlijk de achtertuin van Manja Verhorst. Ze woont op de dijk van het schilderachtige dorpje Uitdam. Aan de ene kant het IJmeer, aan de andere kant Waterland. Ruimte, rust, uitzicht, cultuurhistorie, natuur, recreatie. Verhorst zit er middenin. En dat wil ze zo houden. Voor haarzelf, maar ook voor de vele Amsterdammers voor wie dit gebied de achtertuin is. De achtertuin waar ze de drukte van de stad achter zich kunnen laten.

Ook op een zonnige doordeweekse dag. Op het fietspad op de dijk vertelt een man aan zijn buitenlandse gasten over de roemrijke geschiedenis van al die vissersplaatsjes langs de kust. Hij wordt met moeite onderbroken door oude mannen op racefietsen die luid bellend een vrije doorgang claimen. Onder de dijk heeft een groepje vrouwen de volbepakte fietsen even geparkeerd om te kunnen genieten van de grutto's in het ruige grasland.

Hoe haalt iemand het in zijn hoofd om dit lustoord voor mens en natuur aan te willen tasten? En hoe is het mogelijk dat Natuurmonumenten, háár Natuurmonumenten daar aan meedoet? Manja Verhorst kan het niet bevatten. “Ik ben lid van de vereniging geworden om de natuur in ons land te beschermen, niet om in de natuur te gaan bouwen. Ik wil dat Natuurmonumenten trouw blijft aan haar hoofddoel en opkomt voor de natuur. Net als voor het Naardermeer moet de vereniging ook pal staan voor het IJmeer en het Markermeer.”

Pools natuurgebied
Anderhalf jaar geleden presenteerden Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, ANWB, de provincies Noord-Holland en Flevoland en de gemeenten Amsterdam en Almere een gemeenschappelijke visie voor de ontwikkeling van het IJmeer en het Markermeer. Kern daarvan is dat er eerst op grote schaal geïnvesteerd wordt in verbetering van de natuurwaarden, voordat er buitendijkse woonwijken worden aangelegd bij Almere. Een belangrijke overweging voor Natuurmonumenten om de visie mede op te stellen, is dat het zeer de vraag is of wettelijke bescherming van het gebied bestand is tegen de enorme druk om te bouwen.

Verhorst: “Ik was verbijsterd toen ik hoorde dat Natuurmonumenten aan die bouwplannen wilde meewerken. Daar is helemaal geen reden voor. Het gebied is aangewezen voor Natura 2000. Dat zo'n aanwijzing wel degelijk iets voorstelt, hebben we pas gezien toen Brussel plannen tegenhield om dwars door een Pools natuurgebied een weg aan te leggen. Diezelfde aanwijzing dwingt de Nederlandse overheid ook om te zorgen dat de natuurwaarden in stand worden gehouden. Natuurmonumenten moet dan ook Brussel inschakelen om bescherming af te dwingen en niet aan aantasting meewerken. De vereniging zit helemaal in de verkeerde lobby. Bouwers misbruiken de deelname van Natuurmonumenten om hun prestigeprojecten erdoor te krijgen. En intussen worden rust, ruimte en natuur opgeofferd.”

Beperkte ingrepen Het is volgens Verhorst ook maar zeer de vraag of er zo veel geld voor het herstel van de natuurwaarden nodig is als wordt beweerd. Ze verwijst naar een studie van Rijkswaterstaat waaruit zou blijken dat met beperkte ingrepen het ecologisch systeem weer op orde gebracht kan worden. “Met een moeras bij de Houtribdijk en de aanleg van rietkragen langs de kust wordt het slibprobleem opgelost. En dat is voor de natuur toch het grote knelpunt.”

De ruimte in het IJmeer is bovendien niet per se nodig voor de bouw van nieuwe Almeerse wijken, stelt Verhorst. “Aan de oostkant van Almere is ook genoeg ruimte. Daarbij is het toch heel merkwaardig dat je in water gaat bouwen in een tijd dat we juist meer ruimte voor water nodig hebben.”

Verhorst zou graag zien dat er in Natuurmonumenten een brede discussie op gang komt over het IJsselmeer. “Het gebied is de achtertuin van zo veel Nederlanders. Natuurliefhebbers en recreanten. Daar moet Natuurmonumenten voor opkomen. De discussie wordt maar door een klein groepje in de vereniging gevoerd. Al die leden die zich ook betrokken voelen, worden niet gehoord. Er moet een gelegenheid komen waarop de leden zich kunnen uitspreken over de opstelling van hun vereniging.”

(Eerder gepubliceerd in Van Nature, mededelingenblad van Natuurmonumenten, juni 2007)

Zie ook ZN 20092004: De Zes Stellingen van Natuurmonumenten over de Toekomst van het IJmeer spreken voor zich