Door Prof. Mr. Jonathan Verschuuren, Hoogleraar Europees en internationaal milieurecht, Tilburg

Als het kabinet niet was gevallen, zou vorige week het kabinet een besluit hebben genomen om de noordvleugel van de Randstad verder te ontwikkelen. Die beslissing zal nu wel naar een volgend kabinet worden doorgeschoven. Centraal in de noordvleugel ligt het IJmeer. Volgens de gemeenten Amsterdam en Almere en de VROM-Raad en de Raad voor Verkeer en Waterstaat moeten de steden Amsterdam en Almere tot dubbelstad uitgroeien rondom het door de VROM-Raad als “Central Park” gekarakteriseerde IJmeer. Moderne railverbindingen, 150.000 nieuwe woningen, windmolens, jachthavens, boulevards, stranden, kortom, een en al menselijke bedrijvigheid. De natuurfuncties van het gebied komen in de plannen en adviezen tot nu toe nogal karig aan bod.

Toch is het IJmeer door Nederland als `wetland of international importance' aangewezen onder het Verdrag van Ramsar, een internationaal verdrag voor de bescherming van waterrijke gebieden (`wetlands'), en is het een beschermd gebied onder de Europese Vogelrichtlijn. Ditzelfde geldt voor een flink aantal aangrenzende gebieden die direct in contact staan met het IJmeer (zoals het Markermeer, het IJsselmeer, Polder Zeevang, Gouwzee en kustzone Muiden, alsmede de randmeren) en gebieden die nabij liggen zoals de Oostvaardersplassen en de Lepelaarsplassen en die een indirecte relatie hebben omdat het IJmeer fourageergebied is voor vogels uit de genoemde gebieden. Eigenlijk vormt het IJmeer dus ecologisch gezien niet een zelfstandig gebied, maar is het een deeltje van een groter systeem.

De Nederlandse natuurbeschermingswetgeving ter uitvoering van verdrag en richtlijn verplicht ons dan ook om het gebied instand te houden en waar nodig te verbeteren. Bovendien moet elk project dat mogelijk significante gevolgen heeft voor het gebied aan een onderzoek naar die gevolgen worden onderworpen; alleen indien de zekerheid wordt verkregen dat er geen nadelige effecten op de natuur zullen zijn, kan dat project doorgaan. Uit het rijtje voorziene projecten en uit het rijtje beschermde gebieden dat ik noemde, zal al wel duidelijk zijn dat dit een moeizame geschiedenis zal gaan worden.

Maar ook zonder die projecten, dus zonder noordvleugel-plannen, moeten we aan de bak. Het gaat namelijk slecht met het gebied. Destijds was de aanwezigheid van grote aantallen eenden van diverse soorten aanleiding om het gebied te beschermen onder het internationale verdrag en de Europese richtlijn. Maar van al die eendensoorten zijn de grote aantallen vogels die er ooit zaten vrijwel verdwenen, als gevolg van allerlei oorzaken (zelfs nog vanwege naijleffect na de aanleg van de Afsluitdijk, maar ook door klimaatverandering en verder vanwege de aanleg van IJburg). Volgens biologen is het echter mogelijk om de natuurlijke kwaliteit van het gebied aanmerkelijk te vergroten door het treffen van maatregelen ten behoeve van de nu achteruithollende soorten, bijvoorbeeld door te zorgen voor een toename van de voedselvoorraad voor duikeenden (driehoeksmosselen). Ook kan echter vrij eenvoudig nieuwe natuur worden gecreëerd: moerasachtige gebieden door landaanwinning aan de randen van het gebied of op kunstmatige eilanden in het gebied. Dergelijke nieuwe natuur zou veel meer, en veel zeldzamere soorten ten goede komen dan die enkele die nu in het IJmeer voorkomen.

Maar juridisch gezien rust op Nederland thans sowieso eerst de verplichting om het gebied weer beter geschikt te maken voor de soorten waarvoor het is aangewezen, uiteraard voor zover mogelijk. Deels zijn er duidelijk concrete oorzaken voor de achteruitgang aan te wijzen en is ook iets aan die achteruitgang te doen, maar voor een ander deel (klimaatverandering!) is het vechten tegen de bierkaai. Voor de langere termijn moeten we volgens mij toe naar een herdefiniëring van de gewenste natuurwaarden in het IJmeer en de ermee samenhangende gebieden. De ontwikkeling van strategische plannen rond de noordvleugel lijkt me een goed tijdstip om dit te doen. Gezien de huidige juridische status van het IJmeer en de omliggende natuurgebieden moet dan wel anders worden geopereerd dan zoals de gemeenten Amsterdam en Almere, en de adviesraden nu doen. Haal eerst de eurotekens uit de ogen. Begin met een duidelijke ecologische visie op versterking van het IJmeer en omliggende natuurgebieden en bezie in hoeverre economische activiteiten kunnen meeliften op die versterking. Geen park in de stad, maar een stad rondom een natuurgebied.

(Eerder gepubliceerd in Europa in Detail)