Kabinetscrisis door verwerpen referendumvoorstel
Den Haag/Zeeburg, 19 mei 1999 - De Eerste Kamer der Staten Generaal heeft het wetsvoorstel voor een correctief referendum verworpen. Het voorstel tot grondwetswijziging haalde niet de noodzakelijke tweederde meerderheid. Doorslaggevend was één stem: die van van VVD senator Hans Wiegel. Als enige van de zogenaamde "Bende van Vijf" bleef hij bij zijn "principiële standpunt" dat het referendum niet past binnen de Nederlandse cultuur van de representatieve vertegenwoordiging.
Coalitiepartij D66, voor wie het referendum een der "kroonjuwelen van Paars II betekent", gaf aan dat hiermee de basis voor samenwerking met de VVD vervallen was. Het referendum is "cruciaal" voor de democraten. "Door toedoen van een prominent lid van de VVD komt het referendum er nu niet", aldus een geëmotioneerde De Graaf vroeg in de ochtend van de 19e mei.
Drama
De besprekingen binnen de Eerste Kamer hadden tot laat in de nacht een chaotisch verloop. "Dit is een onordentelijke situatie", aldus de voorzitter, die naarmate de avond en nacht vorderde, door begon te krijgen dat op de valreep van de eeuw door toedoen van senator Wiegel parlementaire geschiedenis geschreven werd.
Uiteindelijk was de ontknoping van het drama dat zich reeds dagen tevoren had ontvouwd, buitengewoon verrassend. Onafhankelijk senator Bierman, die zich als tegenstander van het wetvoorstel had ontpopt, bleek uiteindelijk toch vóór te stemmen, ondanks het feit dat hij weinig zag in het "reeds volledig uitgeklede referendumvoorstel.".
Daarmee was op de valreep het laatste woord aan de VVD. VVD leider Dijkstal en premier Kok bewerkten de vijf dissidenten binnen de VVD, waardoor alsnog vier senatoren om gingen. Dit mocht echter niet baten omdat senator Wiegel in de dramatische apotheose uiteindelijk voet bij stuk hield en zorgde voor de doorslaggevende tegenstem.
Teleurstelling
Minister van Binnenlandse Zaken Bram Peper gaf aan "zwaar teleurgesteld" te zijn. "Ik ben geen blij mens op dit moment." zei hij geëmotioneerd kort na het debat. "Dit is niet goed voor het land, dit alles gaat veel te ver."
Voor alle betrokken partijen was het eigenlijk onduidelijk waar het nu allemaal nog om draaide. Het referendumvoorstel stelde eigenlijk niet veel meer voor en in de wet waren tal van barriëres opgenomen die het de burger moeilijk, zo niet vrijwel onmogelijk zouden maken van het referendum gebruik te maken om door de Tweede Kamer aangenomen wetgeving te torpederen. Alleen als echt de nood aan de man zou zijn zou er misschien een mogelijkheid tot het halen van de ingebouwde drempels kunnen zijn. "Hoe kon Wiegel, gezien de belangen die op het spel stonden hier tegen zijn?"
Schuldvraag
De gretigheid om al direct na afloop van het debat de schuld in de schoenen van D66 te schuiven was opvallend groot. VVD-senator Van Leeuwen probeerde gelijk de "zwarte piet" door te schuiven naar de democraten. "Dit heeft consequenties voor D66," zei hij dreigend. Hij doelde daarmee op de uitspraken van D66 leider De Graaf, die immers had aangegeven met zijn fractie uit het kabinet te stappen als de VVD zich niet zou houden aan de afspraken binnen het regeerakkoord van Paars 2.
Senator Wiegel die als verklaring voor zijn eenzame afwijzende positie aangaf "altijd al principieel tegen het referendum te zijn geweest" legde eveneens de schuld voor een eventuele kabinetscrisis bij D66. "Uiteindelijk zal D'66 moeten zeggen of het wil breken, ik persoonlijk zou het op z'n minst niet chique vinden als ze nu zouden afhaken." Ook Heijne-Makreel, een der VVD-dissidenten die op de valreep toch nog voor het kabinetsvoorstel stemde, legde de verantwoordelijkheid voor een mogelijke val van het kabinet bij D66.
Ontslag
De dag na de "Nacht van Wiegel", bleek er geen enkele mogelijkheid D66 tot andere gedachten te brengen. Voor fractieleider Thom de Graaf was het afstemmen van het 'kroonjuweel' van D66 gewoon teveel. Er was geen vertrouwen meer aanwezig in coalitiegenoot VVD, die zich nota bene bij het opstellen van het regeeraccoord voor Paars II, aan het referendum gecommitteerd had.
Voor PvdA-leider Wim Kok die niet inging op suggesties van de VVD, dan maar zonder D66 verder te gaan, restte niets anders dan het aanbieden van het ontslag van het voltallige kabinet aan koningin Beatrix.
Ontslagbrief Kok