Door: Ir Karel Haverkorn

Naar aanleiding van de film van Al Gore (An Inconvenient Truth) is er een uitgebreide discussie gevoerd op het internet over de vraag of het versterkte broeikaseffect wel door mensen is veroorzaakt en of er überhaupt wel een probleem is.
Een aantal critici zijn in de tegenaanval gegaan via een documentaire genaamd `The Great Global Warming Swindle'. De materie is dusdanig complex dat het gemakkelijk lijkt te zijn om gaten te schieten in het verhaal van Gore.
Ik zal in dit artikel proberen om kort aan te geven waarom de critici geen gelijk hebben, voornamelijk op basis van de aantijgingen uit de documentaire van de critici.
Er zijn een aantal punten waarop de discussie zich toespitst. Per punt zal ik aangeven waarom de huidige stand van de wetenshap het verhaal van Gore steunt.

Waarom is de correlatie tussen CO2 en temperatuur belangrijker dan een willekeurige andere correlatie?
Vraag: In veel discussies komt naar voren dat het temperatuurverloop van een bepaalde periode (meestal 20e eeuw) ook gecorreleerd kan worden met een andere grootheid dan CO2 (zoals zonne-activiteit). Wat maakt CO2 nu zo bijzonder?

Antwoord: Het warmte-vasthoudend effect van CO2 is een natuurkundig effect dat goed is verklaard. We weten dus zeker welk effect CO2 heeft op de stralingshuishouding van de aarde. Het correleren met temperatuurverloop is niet nodig om dat effect aan te tonen, maar wordt gebruikt om te bepalen welk deel van het temperatuurverloop wordt veroorzaakt door overige processen in de dampkring.

Waarom ligt de nadruk op CO2, er zijn toch veel sterkere broeikasgassen, zoals water?

Antwoord: Het effect van water op het totale broeikaseffect is inderdaad veel groter dan dat van CO2. Mensen hebben echter geen enkele invloed op de hoeveelheid water die (bij een gegeven temperatuur) in de dampkring aanwezig is. Het overschot zal altijd neervallen als neerslag. Natuurlijk kan het broeikaseffect van water wel veranderen als de gemiddelde temperatuur stijgt als gevolg van het versterkte broeikaseffect. Water heeft dan een versterkend effect. De overige bekende broeikasgassen hebben een zo lage dichtheid in de atmosfeer dat hun effect (iets) kleiner is dan dat van CO2. Over het effect van deze broeikasgassen wordt veel minder discussie gevoerd.

Aan het einde van ijstijden stijgt de temperatuur eerder dan het CO2 gehalte.
Vraag: Uit ijskernonderzoek blijkt dat bij het einde van ijstijden eerst de temperatuur stijgt en pas zo'n 800 jaar later het CO2 gehalte in de atmosfeer. Als CO2 de temperatuurstijgingen veroorzaakt, dan zou je verwachten dat dit andersom moet liggen. Dat zou betekenen dat de CO2 concentratie wordt veroorzaakt door de temperatuur en niet omgekeerd. Is dit niet een weerlegging van het causale verband?

Antwoord: de gemiddelde temperatuur op aarde is inderdaad van meer factoren afhankelijk dan CO2 alleen (zoals vulkaanuitbarstingen, variaties in de baan van de aarde om de zon, enzovoorts). Er is blijkbaar een andere factor aan het werk die zorgt voor de initiële temperatuurstijging. Deze temperatuurstijging zorgt ervoor dat er extra CO2 vrijkomt (onder andere uit oceanen). De extra CO2 zorgt dus niet voor de eerste temperatuurstijging maar versterk de stijging later wel extra. Vraag: Zou de andere factor nu ook veroorzaker van de temperatuurstijging kunnen zijn? Antwoord: In de berekeningen van wetenschappers voor het IPCC zijn vele mogelijke alternatieve factoren meegenomen. Geen van deze factoren kunnen het recente temperatuurverloop zo goed verklaren (middels correlatie) dan CO2. Overigens is 800 jaar erg kort en opzichte van de tijdschaal waarin deze veranderingen zich afspeelden.

De temperatuur tussen 1940 en 1970 daalde terwijl het CO2 percentage steeg.
Vraag: Als CO2 zo allesoverheersend is als het IPCC zegt, dan had de temperatuur toen ook moeten stijgen, nietwaar?

Antwoord: Het klimaat is een uiterst complex systeem. Dat betekent dat je het temperatuurverloop niet eenvoudig kan verklaren vanuit één oorzaak. De daling van de temperatuur in genoemde periode wordt verklaard uit het effect van sulfaten in de lucht. Deze luchtvervuiling is ondertussen met enig succes bestreden, waardoor dit temperende effect is afgenomen. Door het afgenomen effect van luchtvervuiling is CO2 nog dominanter geworden.

Er is een grote correlatie tussen zonneactiviteit en temperatuur gedurende de laatste eeuw.
Vraag: Als zonneactiviteit het temperatuurverloop in de afgelopen eeuw kan verklaren, dan hoeven we ons nergens druk om te maken, toch?

Antwoord: Grafieken waarin deze correlatie wordt aangetoond eindigen in 1980. Dat eindpunt is bewust gekozen, omdat blijkt dat daarna de zonneactiviteit afneemt, terwijl de temperatuur steeds sneller stijgt. Het gepresenteerde verband gaat dus geheel verloren. Daarnaast worden in de grafieken de temperatuur uitgezet tegen de lengte van zonnecycli (solar cycles). Het verband tussen zonneactiviteit en zonnecycli is nog erg controversieel.

De troposfeer verwarmt langzamer dan het oppervlak.
Vraag: Als CO2 werkelijk infrarood absorbeert,dan zou de troposfeer (circa 10 à 15 km hoogte) sneller van temperatuur moeten stijgen dan de lucht aan het aardoppervlakte. Satelietmetingen en balonmetingen geven aan dat de temperatuur in de troposfeer minder stijgt en zelfs lokaal daalt. Dit weerlegt toch de theorie?

Antwoord: In 2003 is er inderdaad een publicatie geweest van meetgegevens verzameld gedurende 25 jaar die deze conclusie zouden staven. Er bleken echter fouten te zitten in de interpretatie van de meetgegevens, die ondertussen zijn gecorrigeerd. Zelfs de schrijver van het rapport uit 2003 geeft nu aan dat er geen discrepantie meer bestaat tussen de metingen en de theorie.

Mensen produceren maar een minimale hoeveelheid CO2.
Vraag: Natuurlijke processen stoten jaarlijks factoren meer CO2 uit dan wij mensen bijdragen. Hoe kan dat kleine beetje van de mensen zoveel effect hebben.

Antwoord: Inderdaad is de kringloop van CO2 vele malen groter dan de bijdrage van ons. De uitstoot van de natuurlijke processen worden echter volledig gecompenseerd door andere processen die CO2 verbruiken. Ook een deel van onze eigen productie aan CO2 wordt gecompenseerd, maar de natuur kan niet alles compenseren wat wij nu bijdragen. Er blijft elk jaar dus een deel extra CO2 achter in de atmosfeer. Dit kleine beetje versterkt het broeikaseffect.

Kosmische straling en de vorming van wolken.
Vraag: Kosmische straling geeft een bijdrage aan de vorming van wolken. De variatie in de hoeveelheid wolken zou het temperatuurverloop van de afgelopen eeuw kunnen verklaren. Heeft CO2 wel zo'n grote invloed?

Antwoord: Wetenschappelijke kennis verzamelt zich in publicaties van tijdschriften die hoge standaarden hanteren (peer-reviewed literature). Er is inderdaad een publicatie geweest waarin werd aangetoond dat kosmische straling zorgt voor ionen in de atmosfeer. In die publicatie wordt geen link gelegd met wolkenvorming, laat staan met ons klimaat. Het veronderstelde verband tussen deze zaken is dus niet aangetoond. Ook is er geen lange termijn verloop in de kosmische straling, terwijl onze temperatuur aantoonbaar stijgt.

CO2 politiek beperkt de economische ontwikkeling in de derde wereld.
Vraag: Het is ethisch niet acceptabel om ontwikkelingslanden te beperken in hun economische groei om het milieu te sparen. Alternatieve energiebronnen zijn voor ons al te duur. Voor ontwikkelingslanden zijn ze onbetaalbaar. Wordt het versterkte broeikaseffect niet misbruikt om ontwikkelingslanden `er onder' te houden?

Antwoord: Tot nu toe zijn alleen ontwikkelde landen politiek gehouden om hun CO2 emissies te beperken. Er zijn wel stemmen die zeggen dat ontwikkelingslanden niet dezelfde fouten mogen maken dan wij. De bijdrage van de ontwikkelingslanden is echter nog erg gering. Hun bijdrage is nog niet nodig.

Wordt het versterkte broeikaseffect niet gebruikt om ons af te leiden van echte problemen?
Vraag: Het is voor machthebbers altijd handig om een gemeenschappelijke vijand te hebben (lees `1984' van Orwell). De aandacht kan worden afgeleid van de groeiende kloof tussen rijk en arm of van het uitputten van grondstoffen.

Antwoord: motieven bewijzen niets aangaande de wetenschappelijke consensus over het door mensen versterkte broeikaseffect. In het soms emotionele gevecht dat op het internet is ontstaan worden over en weer motieven in twijfel getrokken. Beide partijen beschuldigen de ander dat ze eigenlijk alleen opkomen voor hun beperkte eigenbelang, zonder in te gaan op de discussie op de inhoud. Critici geven aan dat veel mensen werk hebben gevonden dat afhankelijk is van de angst voor het versterkte broeikaseffect. Anderen wijzen op de grote economische belangen van bijvoorbeeld de olie-industrie en vergelijken deze met de ontkenning van de tabaksindustrie van enkele decennia terug.

IPCC censureert wetenschappers die de conclusies niet ondersteunen.
Vraag: Wetenschappers die afwijkende geluiden willen laten horen krijgen geen mogelijkheid om hun bevindingen te publiceren. Er zijn verhalen bekend van wetenschappers die vonden dat hun bedenkingen niet voldoende in de rapporten van het IPCC worden genoemd en die daarom uit de lijst van bijdragende wetenschappers verwijderd willen worden. Eén van hen heeft zelfs gedreigd met een rechtszaak. Bewijst dit niet dat critici de mond wordt gesnoerd?

Antwoord: Voor het goed beantwoorden van deze vraag heb ik helaas niet genoeg kennis. Ik ken twee gevallen van wetenschappers die niet blij waren met de manier waarop het IPCC met hun inbreng omging. Geen van beiden vecht daarbij de conclusie aan dat het versterkte broeikaseffect wordt veroorzaakt door menselijk ingrijpen. Wel is er discussie over de vraag of het aantal tropische stormen zal toenemen als gevolg van de toegenomen temperatuur.