door Martin van Etten

Zeeburg, 18 oktober 2002 - Nu de kruitdampen in Den Haag zijn opgetrokken kan het slagveld overzien worden. De kabinetscrisis, geëindigd in de val van het "eerste" kabinet Balkenende lijkt wat het is en is niet wat het lijkt.
Ogenschijnlijk overheersen gevoelens van redelijkheid, er was niet aan een crisis te ontkomen. De maat was vol, de LPF heeft er een zooitje van gemaakt, zowel in het kabinet, als in de kamer. Er was niet meer mee te werken.
Met deze boodschap trok VVD-fractievoorzitter Gerrit Zalm "de stekker uit het kabinet", na enkele dagen daarvoor de LPF al de wacht aangezegd te hebben. Brak de VVD terecht, of is "de stekker" een nieuw eufemisme voor iets dat toch ook een dolksteek in de rug van de LPF leek te zijn.

"We hebben er alles aan gedaan," zei ook CDA-premier Jan-Peter Balkenende. "Er was geen basis voor vertrouwen meer." De LPF dreigde door interne tegenstellingen uit elkaar te vallen. De coalitie zou dan nog onvoldoende draagvlak hebben.
Dé ingredienten voor een kabinetscrisis. Zonder enige twijfel. Maar hoe urgent was de situatie in politiek Den Haag werkelijk, en hoe lagen de electorale belangen?
Nog maar kort voor de crisis zou Balkenende zijn "ultimatum" aan de LPF bevestigd hebben. "Rust in de tent, ontslag voor de kemphanen van de LPF, de met elkaar över straat rollende" LPF ministers Bomhoff en Heinsbroek, en onvoorwaardelijke steun aan het kabinet, zodat de meerderheidspositie in het parlement behouden zou blijven.
De LPF wrong zich in allerlei bochten om aan dit ultimatum te voldoen. Fractieleider Wijnschenk werd aan de kant gezet, de LPF bewindslieden besloten tot "broedermoord" op hun collega's Bomfhoff en Heinsbroek, en de opnieuw als fractie-leider aangetreden Mat Herben kreeg de neuzen weer op één lijn. Voorlopig tenminste.
VVD-leider Zalm bleek echter toch volgens een ander scenario te opereren: hij wilode de val van het kabinet doorzetten. Een "opzetje" zei Mat Herben achteraf. "We zijn er ingeluisd!", "De maat is echt vol", betoogde Zalm.

Liet Balkenende kennelijk nog enige ruimte voor een voortzetting van de coalitie, een ogenschijnlijk aangedane Zalm meldde woensdag de bodem van het vertrouwen bereikt te hebben. Nimmer werkelijk geïnterresseerd in het experiment met de LPF, zag hij zich genoodzaakt "de stekker eruit trekken", anders gezegd het mes in de rug van de LPF te plaatsen, en dat tot verbijstering van Herben, nog onnozel gelovend in een mogelijkheid de coalitie voort te zetten en een kaninetscrisis te voorkomen.
Alles met instemming van Balkenende, die het vuile werk in de crisis graag overliet aan zijn coalitiepartner Zalm, waarmee hij na eventuele succesvolle verkiezingen over enkele maanden, graag verder wil regeren. Zonder de LPF, die ongetwijfeld de komende maanden verder zal desintegreren.

Het leidt geen twijfel dat electorale overwegingen bij de gebeurtenissen rond de kabinetscrisis een essentiële rol gespeeld hebben. De LPF, die, in de woorden van Herben geen mogelijkheid had nagelaten zelf "brandhout" voor het vuur aan te dragen, stond op het moment van de crisis juist op een dieptepunt in de opiniepeilingen. Het CDA en de VVD stonden juist op winst, en oppositiepartij PvdA profiteerde weinig van de komende ondergang van de LPF. Een ideaal uitgangspunt voor verkiezingen, althans in de ogen van Zalm, die na de verjiezingsnederlaag van zijn partij nog een fikse appel te schillen had met de LPF.

Dit is een verklaring voor de gretigheid waarmee CDA en VVD uitgerekend op de dag van de teraardebestelling van Prins Claus gemeend hebben de interne tegenstellingen in de LPF te moeten uitbuiten ten behoeve van hun mogelijk electorale succes over enkele maanden.
In deze krant hoeft de alom gevoelde weerzin tegen de regie van Balkenende niet meer gememoreerd te worden. Dat hebben woordvoerders in het politieke debat over de val van het kabinet al omstandig gedaan. De Machiavellistische machtswellust de LPF in de val te laten lopen vroeg om een doortastend optreden, de LPF zou zich onder de druk van de omstandigheden - het ultimatum van de premier en het schot voor de boeg van Zalm - wellicht kunnen hervinden. Daarvoor moest de nationale rouwverwerking van de dood van Prins Claus uiteraard rücksichtlos wijken.

Hiermee zijn de gebeurtenissen op de dag van de teraardebestelling van prins Claus afdoende verklaard. Dit is vooral CDA-voorman Jan-Peter Balkenende aan te rekenen, die in onze ogen daardoor ook zijn aspiraties op de leiding van een eventueel "tweede" kabinet Balkenende gelijk verspeelde.
Er is geen enkele rechtvaardiging voor de gebeurtenissen van de dinsdag voorafgaande aan de kabinetscrisis. De genante televisiebeelden staan ons nog scherp voor de geest. De rouwverwerking waarop wij aanspraak meenden te kunnen maken werd ingeruild voor "crisisberaad" op het Binnenhof. Hij die de kabinetsvergadering agendeerde en geen regie meer had over de uitkomst, treffe hier alle blaam.
Uitstel tot de volgende dag bleek onmogelijk, de ultimata aan de LPF moesten coute que coute gehaald worden. Het scenario van de door het CDA en de VVD gewilde kabinetscrisis duldde geen uitstel. VVD-leider Zalm moest en zou de volgende dag "de stekker eruit trekken", het mes planten, in de rug van de LPF, uiteraard met instemming van Balkenende.

Men roept nu kamerbreed, met uitzondering van de LPF, om nieuwe verkiezingen. In december, mogelijk januari, of wellicht nog enkele maanden later zou de kiezer zijn oordeel moeten geven over de nieuwe situatie. De LPF heeft gefaald, haar electoraat moet verdeeld worden over de bestaande partijen, natuurlijk liefst over het CDA en de VVD. Dus wellicht kunnen wij hierbij garen spinnen", moeten de coalitiebrekers gedacht hebben.
Er is zelden zo'n onzedelijk voorstel gedaan. Machtspolitiek, natuurlijk. Het is natuurlijk ook zo dat de LPF volledig gefaald heeft. Fortunisten, privé-belangen, gefrustreerde overgelopen PvdA-politici als Bomhoff, het werd een zooitje, er kon geen peil op worden getrokken. De LPF verspeelde het op 15 mei verworven krediet.

Toch is het nog maar enkele maanden geleden dat het appèl van Pim Fortuyn leidde tot de ontwikkelingen van nu. De lijst Pim Fortuyn, onthoofd door de moord op hun voorman, werd voor de leeuwen geworpen en moest meedraaien in het politieke "circus" van Jan Peter Balkenende. Dat hierdoor chaos zou ontstaan was niet anders dan te verwachten. Een samengeraapt zooitje kandidaten om de te verwachten zetels te vullen begon aan een interne machtsstrijd. Niets bijzonders overigens, ook andere partijen maken die meestal binneskamers mee. Voor de LPF was er echter geen andere mogelijkheid dat in het openbaar te doen. Dat leidde soms tot genante taferelen, ook al moet dat niet overdreven worden.

Om de kabinetscrisis te beoordelen moeten we ons beperken tot de argumenten. Die zijn niet inhoudelijk gebleken, maar zouden zijn te herleiden tot een "incompatibilité d'humeur" tussen twee LPF bewindslieden, Bomhoff en Heinsbroek, die beiden verschillende stromingen binnen de LPF vertegenwoordigden. Volgens Zalm zouden zij "elkaars bloed hebben kunnen drinken" en "niet meer door één deur kunnen". Als dan wel de regie van Balkenende gefaald heeft, dan zeker op dit punt. Hoewel we na alle berichtgeving nog niet werkelijk weten waar dat "ekaars bloed kunnen drinken" dan uit bleek, mag worden vastgesteld, dat in dit opzicht Balkenende zijn mensen kennelijk niet meer in de hand hield en dat zijn regie faalde.

Wij hebben hier een vermoeden. De onenigheid tussen de beide LPF ministers lijkt niet meer dan een openlijke machtstrijd om het leiderschap in de LPF. De ster van Bomhoff was dalende, Heinsbroek zou wellicht de leiding over de LPF overnemen. Gezien de stijgende populariteit van Heinsbroek moest dat gevaar ten koste van alles worden voorkomen. Dát was een kabinetscrisis waard. Dat Fortuyn uiteindelijk toch een geschikt opvolger zou vinden.
En daar was haast bij, breken moest natuurlijk vóór het partijcongres van de LPF, zaterdag 19 oktober.

Verkiezingen? Waarom eigenlijk. De kiezer heeft op 15 mei een mandaat afgegeven. Een machtsblok gevormd. Zesentwintig zetels, 1,6 miljoen kiezers. Waarom zou dit machtsblok nu moeten worden geliquideerd? Laat de LPF zijn taak af maken, samen met de andere winnaar van de verkiezingen, Jan Peter Balkenende. We moeten het koor van de huilende wolven, die nu nieuwe verkiezingen eisen negeren. Dat de LPF in chaos verkeerd, het zij zo. Zij zullen moeten begrijpen dat zij door zich kandidaat te stellen, een nieuwe verantwoordelijkheid hebben gevestigd. Daar kunnen zij niet aan ontkomen. Nieuwe verkiezingen: een gotspe. Een mandaat geldt voor vier jaar. We kunnen er wel van af willen, uit eigen belang, Balkenende zal moeten beseffen dat zijn mandaat nauw samenhangt met dat van de LPF. Zij waren de winnaars van de verkiezingen. Niet de VVD. Die had zelfs niets te zoeken in de coalitie, laat staan dat ze nu het recht zouden hebben de coalitie te laten springen.

Wat heeft dit alles voor Zeeburg te betekenen? Weinig lijkt het. Er zijn weinig teleurgestelde LPF stemmers in Zeeburg, zij waren er niet. De kiezers voor de LPF zijn al lang geleden uit deze buurt vertrokken. Zij wonen nu in Almere, Lelystad, Purmerend, en Diemen. Zij hoorden ooit tot deze buurt, maar waren het zat. Vreemdelingenkwesties, wij kunnen onze eigen cultuur niet meer handhaven. Ze zijn vertrokken en beschermen nu hun posities in de overloopgemeentes van Amsterdam.
Indien het "gedachtengoed" van Fortuyn wordt genegeerd blijven er straks ruim een miljoen gefrustreerde kiezers over. In hun gretigheid af te rekenen met de LPF hebben zowel de VVD als het CDA zich een groot probleem op de hals gehaald.

Links: