Door Mark van Dongen

Zeeburg, 27 februari 2006 - De deelraad van het stadsdeel Zeeburg is nog steeds van plan om het Borneoblok aan het Javaplein te slopen. Niet alleen slopen zij hiermee veel goede en betaalbare woningen -en dat in een tijd dat er toch al te weinig betaalbare woningen zijn-, maar ook vernietigen zij hiermee een pand met een bijzondere culturele en architectonische waarde.

Tenslotte is de Indische Buurt niet zomaar een buurt, maar het is een buurt met een rijk sociaal leven en een woelige geschiedenis. Ook uit bouwkundig oogpunt is de Indische Buurt bijzonder. De Indische Buurt is altijd een arbeiderswijk geweest en daar ook speciaal voor gebouwd. Bouwkundig gezien is het de meest oostelijk uitbreiding van wat in Amsterdam bekend staat als de 19e eeuwse ring.
De 19e eeuwse ring had aanvankelijk geen goede naam. De straten waren te lang, te smal en te monotoon, zoals nu nog in de Pijp te zien is. Of zoals Nescio over deze bouw schreef: 'Want ik liep zoo te denken dat het toch een heel werk was om alles leelijk te maken.'
Er was niet alleen kritiek op de lelijkheid van de 19e eeuwse ring, ook de opkomende arbeidersbeweging had kritiek op de wijze waarop mensen werden gehuisvest. Onder deze politieke druk om een gezondere leefomgeving voor arbeiders te krijgen en om mooiere wijken aan te leggen werd begonnen aan de Indische Buurt.
De noordwest-hoek van de Indische Buurt volgt in zijn stratenplan het plan Kalff uit 1877. In 1902 werd het uitbreidingsplan voor het gebied door de gemeenterad goedgekeurd. Er ontstond hier een bijzondere samenwerking van nieuw opgerichte woningbouwverenigingen die hun plannen lieten uitvoeren door een keur aan in volkshuisvesting gespecialiseerde architecten.
Het resultaat was een verscheidenheid van bijzonder ontworpen woonblokken voor arbeiders. Elke architect met zijn eigen stijl, maar het geheel vormde door het van tevoren bepaalde stratenplan een bijzondere organische eenheid. Hier zijn de woningen van architecten als J.E.van der Pek, H.P.Berlage, J.H.W.Leliman en A.W.Weissman.

Het Borneoblok dat het stadsdeel Zeeburg wil slopen is van Weissman en is gelegen recht tegenover de Berlageblokken. Het ontwerp voor het zogenaamde Borneohof dat hiervoor in de plaats moet komen, breekt met alle zichtlijnen in de Borneostraat en Molukkenstraat uit het oorspronkelijk ontwerp. Op de hoek van beide straten aan het Javaplein is een hoge smalle toren gepland, als een obscene vingergebaar naar de rest van de buurt. Een parkeergarage, een nieuw onderkomen voor de bibliotheek en dure woningen moeten hier komen. De mensen die er nu wonen in sociale huurwoningen moeten maar wegwezen.

Het stadsdeelbestuur en de stadsdeelraad hebben absoluut geen rekening gehouden met de bouwkundige en architectonische waarde van het Borneoblok. Niet alle architecten zijn later zo beroemd geworden als Berlage, maar het gaat hier juist om het samengaan van stijlen die een bijzonder historisch stadsgezicht opleveren. Het Bureau Monumenten en Archeologie (BMA) van de gemeente Amsterdam benadrukt in een brief de bijzondere waarde van het Borneoblok en van de omgeving. Want, zoals ze schrijven over het Borneoblok: "Het bouwblok maakt immers deel uit van een indertijd vernieuwende en historisch belangwekkende stedenbouwkundige en volkshuisvestelijke proefneming, die een radicale breuk betekende met de sinds 1880 gebruikelijke woonopzet en woningtypologie."
Het blok van Weissman is op zich niet interessant genoeg voor een monumentenstatus, maar het is wel een bijzonder blok in de context van de buurt. En sloop zou een zware aantasting betekenen. Zoals het Bureau Monumenten en Archeologie concludeert is het Borneoblok onderdeel van "een opmerkelijk moment in zowel de ontwikkeling van de volkshuisvesting als de Amsterdamse stedenbouw. Dat BMA de vijf blokken van Weissman desondanks niet in aanmerking vindt komen voor een monumentenstatus heeft te maken met de architectonische uitwerking en het typologische concept, die i.t.t. de bebouwing van Van der Pek, Berlage en Leliman minder doorwerkt en vernieuwend zijn te noemen. Dat is op zich natuurlijk geen vrijbrief voor sloop, zeker niet als daarvoor ook geen constructieve aanleiding is. Sloop/nieuwbouw van het Borneoblok betekend daarom een ernstige aantasting van de karaktervolle stedenbouwkundige en architectonische eenheid die dit historische scharnierpunt nog steeds uitstraalt."

Dat het anders kan bewijst het blok van dezelfde architect Weissman ernaast in de Borneostraat. Dat is nog niet zo lang geleden prachtig gerenoveerd. "Juist nu na veel moeite de Berlageblokken behouden zijn gebleven en ook de naastgelegen evenknie van het Borneoblok recent gerenoveerd is, is de vraag gerechtvaardigd waarom deze bijzondere samenhang dan toch verstoord moet worden," aldus het BMA.

Het zou van wijsheid en moed getuigen van bestuurders en raadsleden van Zeeburg als zij zich toch nog eens zouden bezinnen op de sloop van het Borneoblok. Dit blok slopen, gelegen aan het Javaplein en een centraal scharnierpunt in de bouwstijlen die de sfeer van de buurt bepalen, is iets wat alleen echte cultuurbarbaren met droge ogen zouden kunnen bepleiten.

Mark van Dongen -SP-Zeeburg

Van Borneoblok naar Borneohof op Javaplein

Zeeburg, 30 september 2005 - Stadsdeel Zeeburg wil in de nieuwbouw op de locatie van het Borneoblok aan het Javaplein zestig woningen bouwen, waarvan veertig vier- en vijfkamerwoningen, alsmede een aantal publieksfuncties realiseren, waaronder een grote bibliotheek, een sportaccommodatie en hoogwaardige horeca.
Van Borneoblok naar Borneohof