Toegangsweg tot Desa Janten

Het was onze bedoeling om oma Martodidjojo weer vanuit Jakarta met ons terug te nemen. Maar Allah beschikt, net als God, vaak anders. Nu gaven we hier in desa Janten zonder de vrouw des huizes een selamatan. En in Jakarta vermaakt oma zich nog een week te midden van vier generaties. Zij stond erop ons op het vliegveld van Jakarta uit te zwaaien. Aldus zal geschieden…

Selamatan
De selamatan van half zeven vanochtend werd voorafgegaan door het namens ons slachten van twee geiten. Dat gebeurde op Idul Adha, de islamitische dag van het offer, en hoogtepunt van de pelgrimage naar Mekka. Het vlees van alle geslachte dieren wordt dan onder de allerarmsten verdeeld. Zo'n geit kost hier in de desa fl. 150, in Jakarta het dubbele.
De selamatan werd vooral opgedragen aan Trees en Paul in Berg en Dal. Zij kennen mijn vrouw al sinds 1989. Na een leven van veel wandelen (samen meer dan 60 Nijmeegse vierdaagsen), verre reizen en als vrijwilliger werken bij het Bijbels Openluchtmuseum in de Heilig Land Stichting weet Trees (73) sinds 8 maanden dat zij A.L.S. heeft. Dat is een ongeneeslijke spierziekte die langzaam omhoog kruipt en die beetje voor beetje alle kracht uit het lichaam zuigt. Inmiddels is deze ziekte haar linkerarm voorbij en kruipt naar haar rechter. Er komt een moment dat zij geheel verlamd zal zijn en ook het praten niet meer gaat… Nu is ze geestelijk nog gelukkig goed bij, heeft ze weinig lichamelijke pijn. Het was haar wens om tijdens onze vakntie iets extra's voor oma te doen. Die geniet dus nu bij haar (achter)(klein)kinderen in Jakarta. En wij hebben de selamatan hier in Janten mede aan Trees en Paul opgedragen. Ik zat temidden van 50 moslim-buurmannen in het voorvertrek en er werd o.a. voor Trees gebeden. Zoals Paul dat thuis op eigen wijze dagelijks doet, hopend op een wonder. De strijd zal helaas een ongelijke zijn. Alleen God of wie dan ook daarboven weet wanneer Trees door onaardse krachten gesterkt het lichtpad naar de hemel zal betreden. Want dat heeft zij verdiend, een hemelse rustplaats…

Zoals gebruikelijk bij een selamatan voor zo'n 50 buren, koken de vrouwen in en rondom de keuken van het gasthuis een dag tevoren. Tot aan de ochtend wisselen ze elkaar af. Ze kletsen volop, eten en drinken wat, hebben vooral veel plezier. De rijst wordt echter rond 3.30 uur 's ochtends door twee buurmannen bereid. De rest van de selamatan is ook een mannenaangelegenheid. Gezeten op matten in een grote kring wordt ook hier vrolijk gekletst. Thee, kleine lekkernijen als cake en lemper (kleefrijst met kippenvulling, gewikkeld in bananenblad) en kreteksigaretten vinden op dit vroege tijdstip hun weg. Als om 7.00 uur iedereen er is, tante had uit naam van oma 50 buurmannen uitgenodigd) komen de manden met eten voor thuis. Mijn inschatting is dat de 2 kilo rijst met allerlei bijgerechten en lekkernijen zeker voldoende is voor een gezin met 4 kinderen. Want dat is hier in Janten zo het gemiddelde. Ik zat vanmorgen tussen 50 flinke rijst- en voortplanters, gezamenlijk goed voor zo'n 200 kinderen. Dat inspireert genoeg… Terwijl de manden keurig voor iedereen worden neergezet, richt de kyai zich tot Allah en treedt voor in het gezamenlijk gebed.

Wie zaait zal oogsten
Hierna de selamatan vrijwel onmiddellijk teneinde en keren de mannen huiswaarts met de etensmanden in doeken gewikkeld. Het merendeel ontdoet zich dan van sarong en (batik)hemd, het oude kloffie gaat weer aan en het is op naar de sawa's. We zitten immers middenin de oogsttijd. Zodra de rijst goudgeel van kleur is, kan er geoogst worden. Mannen en vrouwen zijn dan op de rijstvelden te vinden. Tussendoor maken ze een schaduwrijk plekje op het land en drinken en eten wat.

Tante neemt de honneurs voor oma waar zolang zij in Jakarta is. Volgens goed gebruik is de helft van de opbrengst van de sawa's die oma bezit, voor diegenen die daar de zorg voor hebben. De eerste 8 balen van zo'n 50 kilo staan al in het achterhuis. Deze rijstkorrels moet nog 2x gedroogd worden en daarna gepeld. Dat gebeurt wanneer oma terug is. Dat drogen is vooral haar zorg. Het het wegen vindt normaal ook bij oma plaats, maar nu gebeurt dat ook bij een van de buurmannen.

Oma Marto is niet op haar mondje gevallen. Het viel haar onderweg in de trein naar Jakarta meerdere keren op hoe 'primitief' de rijstoogst plaatsvindt. Dan geeft ze een gilletje, wijst en roept lachend maar trots dat het bij haar tenminste mechanisch gebeurt. Het losmaken van de rijstkorrels gebeurt daar - en op vele andere plaatsen - in een soort molen, aangedreven door een fietsketting en voorzien van een fietspedaal. Eén trappende voet verricht in feite het werk. De afgesneden korenstengels worden in bossen in de open houten molenbak gestoken; de rijstkorrels vallen dan keurig op een doek dat gelijk dienst doet als rijstbaal. Is er geen rijstmolen dan gebeurt het ontkorrelen simpel maar arbeidsintensief: de bossen rijststengels worden tegen een houten kistje geslagen waardoor de rijstkorrels loslaten en op de grond vallen. Het meeste afval wordt simpel samengebundeld verbrand. Slechts een kleingedeelte gaat achterop de fiets mee als veevoeder. Na het oogsten is de aanblik van een sawa heel wat minder fraai; zwartgeblakerde en kale vlekken ontsieren het landschap. Gelukkig voor even. Na een week worden de geoogste delen land onder water gezet en wordt het land omgeploegd (met de hand, met een gemotoriseerde ploeg, met een tweespan van karbouwen). Daarna volgt dan weer het inzaaien van de jonge groene rijstplantjes, die apart gekweekt worden.
Die kunnen, gesterkt door de zon, wat groeivoer en water, weer uitgroeien tot rijpe rijststengels. In Janten tellen we twee of drie rijstoogsten per jaar. Zijn het er twee dan wordt er vaak tussendoor een onder gewas verbouwd zoals knoflook, rode uien en pinda's. Maar in andere delen van Java en elders in Indonesië gooit te weinig regen al twee jaar roet in het koren, dan wordt er nog maar 1x rijst geoogst. Dan is de totale rijstopbrengst onvoldoende om aan de vraag (de eigen consumptie wordt geschat op 32 miljoen ton rijst ) te voldoen. Daardoor wordt er rijst geïmporteerd, met name uit Thailand. In 1999 was dat nog 4,8 miljoen ton, dit jaar schat men de import op 1,5 miljoen ton rijst. Protesterende rijstboeren probeerden gisteren nog tevergeefs een importstop bij de regering af te dwingen. Ze krijgen namelijk nauwelijks Rp800 per kilo, terwijl de prijs op de markt Rp1500 bedraagt. Er zijn echter langlopende contracten afgesloten met buitenlandse rijstleveranciers, daarin kan de minister van Landbouw niets aan veranderen. De minister van Handel kondigde aan de belasting op ingevoerde rijst met 30% te verhogen. Het is voor ons westerlingen moeilijk te vatten….